Virtuelni Muzej Dunava

Kenozoik

Vrlo burna geološka prošlost najmlađe geološke ere - kenozoika, na terenima kroz koje danas protiče reka Dunav, ostavila je mnoge tragove u vidu sedimenata i različitih fosilnih organizama.

Geodinamički pokreti su uticali na promene paleogeografskih prilika i evoluciju faune, od potpuno morske do kaspibrakične i slatkovodne (jezerske i rečne). Granice između kopna i mora kao i živi svet tokom kenozoika su postale slične današnjim. Kenozoik se odlikuje i bogatstvom nemetaličnih mineralnih sirovina kao što su glina, pesak, građevinski kamen, zatim kaustobiolita (ugalj, nafta, gas), evaporita (anhidrit, so) i dr.

Na terenima Srbije su se smenjivale različite morske, jezerske i kopnene sredine koje je nastanjivala često endemična fauna. Sačuvani su neogeni i kvartarni sedimenti čiji su vrlo instruktivni izdanci otkriveni duž današnjeg toka Dunava, pretežno na njegovoj desnoj obali. Smena neogenih sedimenata se može pratiti od severnih padina Fruške Gore i Slankamena u Vojvodini, Beograda i njegove šire okoline, Smederevskog i Požarevačkog Podunavlja, Golupca, Donjeg Milanovca i okoline Negotina do rumunske i bugarske granice na severoistoku. Preko neogenih leže sedimenti kvartara.

Od nekadašnjeg velikog akvatorijuma (Paratetisa) na kopnu Evrope i prednje Azije je formirano nekoliko basena među kojima su Panonski i Daklijski zahvatali i terene Srbije a danas ih povezuje reka Dunav. Promene nivoa nekadašnjih mora, uspostavljanje i prekidi morskih i kopnenih puteva tokom vremena omogućili su razmene faune između geografskih veoma udaljenih prostora, promene u uslovima životnih sredina, masovna izumiranja a potom i razvoj novih životnih zajednica kakve ranije nisu postojale. Nа odlike ovih terena odlučujući uticaj su imali i Karpato-balkanidi, koji su tokom neogena odvajali Panonski od Dakijskog basena. Postoje različita mišljenja o postanku, razvoju i nestanku Paratetisa.

Posle jezerske faze u donjem miocenu, nastupila je marinska faza sedimentacije i trajala je do kraja badena. Klima je bila topla, suptropska. Tokom srednjeg miocena (badena) prilično slična fauna nastanjuje sve Panonske sisteme basena: krečnjačke alge, foramniferi, ostrakode, briozoe, korali a po broju vrsta naročito se ističu mekušci. Od retkih glavonožaca javlja se Aturia aturi (Višnjica kod Beograda). Među kičmenjacima su najčešći ostaci riba.

Krajem srednjeg miocena veze sa susednim morima postaju sužene. Došlo je do izolacije od otvorenog mora i formiralo se brakično – slatkovodno jezero Panon (pre oko 11, 6 mil.god.), koje je kasnije, tokom nekoliko miliona godina sa severozapada i severoistoka bilo ispunjavano sedimentima fluvijalno–deltnih sistema. Iako je nastavljeno sleganje Panonskog basenskog sistema, Paleo-Dunav i druge reke su ga tokom gornjeg miocena i donjeg pliocena ispunile slojevima sedimenata debljine i do nekoliko hiljada metara. Kao i u drugim delovima Panonskog basena, tereni Srbije izgrađeni od mlađih neogenih sedimenata sadrže brojnu visoko endemičnu faunu mekušaca koja je odličan primer za sagledavanje evolutivnih procesa. Klima postaje hladnija što se ogleda i u promeni vegetacije. Tokom gornjeg miocena, veći deo Srbije je pripadao Panonskom basenu, dok je manji deo istočne Srbije bio u vezi sa sa Dakijskim basenom.

Kada je iznos akumulacije sedimenata u Panonskom basenu postao toliko velik, došlo je do ispunjavanja basena a zatim i do formiranja močvarnih i kopnenih sredina. Do pre oko 4,5 mil.god. (pliocen) celokupno jezero Panon je bilo ispunjeno osim njegovih poslednjih ostataka – Paludinskih jezera (poslednja faza sedimentacije u Paratetisu). Istočno od Karpata, Dakijski basen je nastavio da postoji i tokom pliocena.

Krajem kenozoika, u starijem kvartaru, deponovani su najpre jezersko-barski sedimenti (Makiški slojevi). Tokom hladnog pleistocena, na prostorima Vojvodine i uskom pojasu južno od Save i Dunava, eolski procesi su bili dominantni i nataložili su debele slojeve lesa. Sedimenti kvartara, osim Fruške Gore i Vršačkih planina prekrivaju celu Vojvodinu, zbog čega se i zovu kvartarni pokrivač. Od fosilnih ostataka su najbrojniji palustrijski (ostrakode i mekušci), a od kičmenjaka delovi skeleta mamuta i bizona su česti nalazi u nanosima Dunava.
(tekst: Prirodnjački muzej u Beogradu)