Virtuelni Muzej Dunava

Dunav kroz Srbiju - formiranje sa geološkog aspekta

Pre 290 milinoa godina, u toku gornjeg trijasa nastupilo je povlačenje Karpatskog mora iz mnogih delova istočne Srbije. Između Dinarskog mora na zapadu i Karpatskog mora na istoku, nastala je jedinstvena celina Panonskog (obuhvatalo je okolinu Beograda i celu Šumadiju) i Rodopskog kopna (istočna Makedonija ka severu preko današnjih oblasti sliva Južne Morave, Kopaonika, Goča, Gledićkih planina, Juhora i Crnog Vrha) sa manjim vodenim basenima. Međutim, početkom jure Karpatsko more je ponovo počelo da nadire, preplavilo je jedan široki pojas od Dobre na Dunavu i Đerdapa preko današnjih planina Miroča i Velikog grebena, na jug do Stare planine i Ruja.

U čitavom ovom pojasu stvorili su se plitkovodni sedimenti od kojih su kasnije nastali peščari, krečnjaci i laporci sa slojevima kamenog uglja. Na obalama ovog donjejurskog mora u zalivima i estuarima slagale su se izumrele biljne materije od kojih je nastao kameni ugalj u rudnicima Vrška Čuka, Dobra na Dunavu i u Jermi. Nalazak biljnih ostataka uz slojeve kamenog uglja u Istočnoj Srbiji, ukazuje nam na blizinu kopna i prisustvo šuma u kojima su glavni stanovnici bili paprati i četinari.

U toku srednje jure u najdubljim delovima mora stvarali su se krečnjački sedimenti debljine oko 60 cm, otkriveni su na rtu Greben na Dunavu kod Donjeg Milanovca, u kome se nalazi veliki broj amonita (Lytoceras, Bulatimorphites, Macrocephalites, Perisphenictes, Oxycerites, Siemiradzkia, Phylloceras i dr.). Retko gde u Evropi može da se prati takva sukcesija amonitskih zajednica, te je zbog ove stratigrafske kompletnosti jedinstven lokalitet u jugoistočnoj Evropi. Mnogo veću rasprostranjenost i debljinu (~ 600 m) imaju sivi i beličasti krečnjaci koji su postali u plitkim delovima mora na izdignutim grebenima. Za njihov nastanak krive su izumrle životinje: korali, amoniti puževi (Pleurotomaria), školjke (Pholadomya, Pecten), hidrozoe (Ellipsactinia) i drugi sprudotvorni organizmi. Fosilne ostatke izumrlih organizama, danas možemo naći u mnogim oblastima istočne Srbije, skoro čitav Đerdap je izgrađen od njih, obala Dunava, na Miroču, Vrškoj Čuki i dr.

Tokom krednog perioda koji je trajao skoro 90 miliona godina, veliki deo istočne Srbije je pod Karpatskim morem. Dubokovodni pojas Karpatskog mora je bio dosta udaljen od mora, prostirao se od Donjeg Milanovca na Dunavu do Stare planine.

U toj oblasti za vreme donje krede, stvarali su se glinovito laporoviti sedimenti pretežno sa faunom glavonožaca. U fosilnoj fauni pronađeni su: amoniti (Desmoceras, Procerites, Parkinsonia, Ptychopachiceras, aptyhusi i dr.), školjke (Chlamys) i ostaci belemnita, koje danas nalazimo na otvorenim profilima Grebena kod Donjeg Milanovca i u oblasti Golupca, Boljetina i Ciganija.

Karpatsko more je tokom senona pokrivalo celu Istočnu Srbiju. Iz ovog mora izdizali su se pojedini delovi kopna u vidu ostrva obraslih bujnom florom, od koje su postali debeli slojevi kamenog uglja koji se eksplatiše u rudnicima Rtanj, Dobra sreća i Podvis. Krajem krede oblast Istočne Srbije bila je obuhvaćena širim ubiranjem Zemljine kore, što je prouzrokovalo naglo povlačenje mora. Snažni pokreti su uslovili podizanje Karpatskog planinskog venca i potpuno isušivanje Karpatskog mora.

U paleocenu posle povlačenja Karpatskog i Dinarskog mora održali su se neki manji jezerski baseni, u kojima su se stvarali slatkovodni sedimenti.

Međutim, početkom miocena, uporedo sa izdizanjem planinskog venca došlo je do pucanja Zemljine kore na nekim mestima i do spuštanja čitavih kompleksa. Na taj način duž više dubokih pukotina spuštene su prostrane oblasti, obrazovani baseni i kotline. Između Alpa, Karpata i Dinarida stvorena je prostrana Panonska potolina. Spuštanje zemljišta između Alpa na jugu i Češkog masiva, duž doline Rone formiran je morski zaliv kojim su prodirale vode iz Sredozemnog mora i preplavile celu Panonsku niziju. Na taj način nastalo je prostrano more od Beča na zapadu do Turkestina na istoku, koje se pružalo uporedo sa Tetisom, a Panonsko more predstavlja samo jedan deo prostranog Paratetisa. Tercijarne tvorevine Đerdapa razvijene su u vidu "oaza": Golubački tercijar, slatkovodni tercijar Dobre i marinski tercijar Donjeg Milanovca. Sedimenti su predstavljeni peskovima, glinama i bogati su dobro očuvanom i raznovrsnom faunom: školjke (Arca, Cardita, Pectunculus, Lucina), puž (Conus, Strombus, Voluta, Cerithium) i kolonije korala.

O nastanku Dunava, najpoznatije je tumačenje Jovana Cvijića, koji je smatrao: "… Panonski i Vlaško-pontski basen su bili ispunjeni morima. Ta mora su bila odvojena niskim Karpato-balkanskim planinskim vencima, ali su među njima na nekoliko mesta postojale i veze. Jedna takva veza, postojala je trasom kojom danas teče Dunav. Nivo Vlaško-pontskog mora počeo je naglo da opada pa se voda prelivala iz višeg Panonskog u niže Vlaško more formirajući otok između dva basena. Oba mora su se postepeno pretvarala u jezera a "đerdapska otoka" se i dalje održala. Pred početak ledenog doba sačuvali su sistemi jezera, manja samostalna jezera i močvare. Tada je potekao i Dunav, koji je u Panonskom basenu povezivao nizove jezera a u Đerdapu je nasledio dolinu "đerdapska otoka", nastavio je da udubljuje svoje korito u dolinu ledenog doba a to radi i danas. Kroz celo to vreme Karpatsko – balkanski venci su se polako izdizali, a Dunav je približno istom brzinom usecao svoju velelepnu klisuru…."

Krajem donjeg pliocena Panonsko more je izdizanjem Karpata ponovo i zauvek prekinulo vezu sa Crnim morem. To je sada ponovo prostrano jezero koje je počelo postepeno da se smanjuje, zadržavši se samo iznad najdubljih delova Panonskog basena. Školjke i puževi koji su se našli u ovako oslađenoj vodi, postepeno počinju da se prilagođavaju nametnutim životnim uslovima. Glavni predstavnici ove faune su: od školjaka: limnokardium, draisenzia, unio, a od puževa: melanopsis, vivipare, hidrobije i valensienzije. U ovom stadijumu došlo je do obrazovanja Dunava. Panonsko more je nastalo pre trideset miliona godina, a konačno je oteklo Dunavom pre 600.000 godina.

U kvartaru nastaju krupne promene u klimi tzv. "ledeno doba", prostrana snežna platna opkoljavaju sa svih strana Panonsku niziju, Slavoniju i deo severne Srbije. Аli, u našim istočnim krajevima oskudnije su bile snežne padavine i samim tim je odsustvo pravih lednika i često prekidanje snežno belih površina sa sivim površinama niskih polja i rečnih dolina. Na tim sivozelenim površinama – kotlinama ili dubokim rečnim dolinama sklonio se izvestan broj biljnih i životinjskih vrsta koje su živele u našim krajevima pre početka ledenog doba. Najlakše su se održale vrste koje su i pre ledenog doba bile naviknute na nižu temperaturu : mamut, runasti nosorog, irvas, bizon, mosušno goveče, los, tekunica, skočimiš i dr. Najveće reke Panonske nizije nisu izgledale kao danas, jer su to bile močvare i baruštine kroz koje je proticala voda ovih reka pre ulaska u Đerdapsku klisuru i oticanja u Crno more.

U rečnoj dolini Dunava, van oblasti glacijacije nalaze se relativno debele aluvijalne naslage koje su predstavljene rečnim terasama i različitim tipovima sedimenata prostranih aluvijalnih ravnica. Na području Beograda i njegovoj užoj okolini nalaze se savske i dunavske terase pretežno izgrađene od šljunka.

U oblasti Đerdapa i Negotinske krajine, Jovan Cvijić je izdvojio sistem prostranih terasa kladovsko dunavskog ključa. Rečne naslage Smederevskog Podunavlja izgrađuju fluvijalne površi, terase i aluvijalne ravni. Pronalasci fosilnih ostataka mamuta, bizona i drugih životinja ukazuju da su one naseljavale te oblasti za vreme ledenog doba.

U nizijama se taloži les, u vidu lesnih platoa (titelski, sremski) koji nastaje nagomilavanjem prašine donete vetrom sa većih daljina. Zahvaljujući brojnim raskopima, bunarima, ciglanama, tunelima i bušotinama na zemunskoj strani les je konstatovan u vidu zaravni, a južno od Dunava kao padinski les.

Zemunski lesni plato odnosno bežanijska kosa završava se strmim lesnim odsecima (debljine preko 30 m) prema Dunavu. U podini su rečno-jezerski sedimenti sa mekušcima. Na primer, u tom sedimentu je pronađena fosilna školjka Corbicula, koja se krajem srednjeg pleistocena povukla iz Evrope rekom Dunav i naselila Kaspijsko more. Duž Dunava, naročito na njegovim strmim stranama mogu da se posmatraju debele mase ovih stena u vidu lesnih odseka (Surduk, Novi i Stari Slankamen, Čot, Batajnica, Mišeluk i dr.). Južno od Dunava na prostoru gročansko-smederevskog i ramskog Podunavlja lesni sedimenti leže preko starijih padina i rečnih terasa. Les lesnih zaravni, iz navedenih oblasti je tipičan stepski sediment terestričnog karaktera sa šupljinama od korenja biljaka i brojnim ostacima suvozemnih gastropoda i tragovima stepskih glodara.

Mnoge geološke zbirke Prirodnjačkog muzeja u Beogradu, nastale su tokom istraživanja Dunava. Danas, one predstavljaju vredne tragove koje svedoče o postanku, evoluciji, promenama, a "naslućuju" budućnost najveće reke srednje i jugostočne Evrope - Dunav.

(tеkst: Prirоdnjаčki muzеј u Bеоgrаdu)